نویسنده: فاطمه باقری

متخصص محیط‌زیست و مدیرمسئول خبرگزاری زیست‌آوا

تقویم‌ها ۲۱ مرداد را «روز ملی دریای خزر» نامیده‌اند؛ مناسبتی که اغلب در حصارِ همایش‌های نمادین و تعارفاتِ دیپلماتیک محدود می‌ماند. اما از منظرِ دانشِ اکولوژی و پایش‌های میدانی، خزر نه یک «مناسبت» برای جشن گرفتن، بلکه یک «سندرمِ پیچیده‌ی زیستی» است که در مراحلِ پیشرفته‌ی بحران قرار دارد.

واقعیتِ خزر، فرسنگ‌ها با تصاویرِ توریستیِ آن فاصله دارد. ما امروز با پدیده‌ای فراتر از نوساناتِ ادواریِ سطح تراز آب مواجهیم. تحلیلِ روندهایِ فعلی نشان می‌دهد که پس‌رویِ خطِ ساحلی، تنها یک نشانه‌یِ ظاهری است؛ زنگِ خطری برای دگرگونیِ بنیادین در کلِ ساختارِ سیستم‌های اکولوژیکِ منطقه. ورودِ بی‌رویه آلاینده‌هایِ شیمیایی و فاضلاب‌هایِ تصفیه‌نشده، در کنارِ مداخله‌یِ انسانی در حوضه‌هایِ آبریز، ظرفیتِ خودپالاییِ این اکوسیستمِ نیمه‌بسته را به پایان رسانده است.

از دیدگاهِ علمی، آنچه بیش از همه نگران‌کننده است، فروپاشیِ «خدمات اکوسیستمی» خزر در سکوتِ خبری است. ما در حالِ تماشایِ تخریبِ زنجیره‌هایِ غذایی هستیم؛ از ورودِ گونه‌هایِ مهاجم که توازنِ بیولوژیک را برهم زده‌اند تا حذفِ زیستگاه‌هایِ کلیدی که امکانِ احیایِ ذخایرِ ژنتیکی و آبزیان را از بین برده است. این فرایندِ تخریب، به مرزهایِ غیرقابل بازگشت نزدیک شده است؛ جایی که مداخله‌یِ مدیریتی، دیگر به «احیا» منجر نمی‌شود، بلکه تنها «کُند کردنِ سرعتِ زوال» را در پی دارد.

خزر نیازمندِ یک «دیپلماسیِ علمی و اکولوژیکِ قاطع» است. تعهداتِ کنوانسیونِ تهران، مادامی که در قالبِ متونِ تشریفاتی باقی بمانند و توسعه‌یِ ناپایدارِ سواحل با آمایشِ سرزمینِ علمی در تضاد باشد، هیچ خروجیِ مؤثری نخواهد داشت. پنج کشورِ حاشیه، باید بپذیرند که منافعِ اقتصادیِ کوتاه‌مدت، در حالِ فروپاشاندنِ امنیتِ زیستیِ منطقه‌ای است که پیوندِ مستقیمی با بقایِ جوامعِ محلی و الگوهایِ آب‌وهواییِ ما دارد.

نقشِ رسانه‌هایِ تخصصی در این میان، عبور از کلیشه‌هاست. وظیفه ما در «زیست‌آوا»، صرفاً ثبتِ آمارِ مرگ‌ومیرِ گونه‌ها یا عقب‌نشینیِ آب نیست؛ مسئولیتِ ما تبدیلِ داده‌هایِ اکولوژیک به «مطالبه‌گریِ علمی» است تا حساسیتِ تصمیم‌گیران نسبت به این فاجعه‌یِ خاموش برانگیخته شود.

بزرگداشتِ واقعیِ خزر، نه در نشست‌هایِ تشریفاتی، بلکه در گروِ یک اراده‌یِ جمعی برایِ توقفِ جریانِ سموم به پیکره‌یِ این دریا و پذیرشِ مسئولیتِ علمی در مدیریتِ این زیست‌بومِ شکننده است. پیش از آنکه این میراثِ اکولوژیک به مرحله‌یِ فروپاشیِ کامل برسد، باید صدایِ علمیِ خزر را به گوشِ تصمیم‌گیران رساند.