«نفس زمین» نام یک گروه مردمی فعال در حوزه محیط‌زیست است که در سال‌های اخیر با اجرای پویش «نذر من» تلاش کرده فرهنگ پاکیزگی و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی را در مناسبت‌های مذهبی ترویج کند. مریم فرهنگی، بنیان‌گذار این گروه، در گفت‌وگو با زیست‌آوا از شکل‌گیری این حرکت مردمی، چالش‌های مدیریت پسماند و آرزوی گسترش این فرهنگ در مسیر زائران کربلا می‌گوید.

خبرگزاری زیست آوا: خانم فرهنگی، ایده شکل‌گیری گروه «نفس زمین» از کجا آغاز شد و مسیرتان برای رسیدن به امروز چگونه بود؟
مریم فرهنگی: داستان ما از سال‌های اولیه‌ای شروع شد که به صورت انفرادی فعالیت می‌کردم، اما نقطه عطف ما دوران کرونا بود. در آن روزهای خلوت، تصمیم گرفتیم کار را به صورت گروهی پیش ببریم. ابتدا با گروهی تحت عنوان «ردپای سبز» شروع کردیم، اما به دلیل تفاوت در دیدگاه‌ها، از آن جدا شدم. ما خانم‌ها در دقت به جزئیات و رسیدن به نتایج ملموس حساس هستیم، در حالی که نگاه‌های عمومی کمی سطحی‌تر بود. در نهایت، با تشکیل «نفس زمین»، تمرکز خود را بر کنشگری دقیق، میدانی و اثرگذار قرار دادیم.

زیست آوا: چه چیزی باعث شد فعالیت‌های محیط‌زیستی را با مراسم مذهبی و عزاداری‌ها پیوند بزنید؟
فرهنگی: از نظر ما، محیط‌زیست و اعتقادات مذهبی دو روی یک سکه‌اند. ما نمی‌توانیم محیط‌زیست را از تاریخ، هویت و باورهایمان جدا کنیم. تمرکز ویژه ما بر ایام محرم و خیابان‌های منتهی به حرم، به این دلیل است که حضور مردم در این ایام پرشورتر است و فعالیت ما هم در این بستر، تأثیرگذاری فرهنگی بیشتری دارد. ما نه فقط زباله، که داریم «هویت» و «مسئولیت اجتماعی» را بازسازی می‌کنیم.

زیست آوا: بیشترین چالش شما در این میدان چیست و با چه صحنه‌هایی روبرو می‌شوید؟
فرهنگی: بیشترین حجم زباله‌ها شامل لیوان‌های یک‌بار مصرف، دستمال‌های کاغذی و فیلترهای سیگار است. اما نکته مهم، تغییر رفتار مردم است. امسال شاهد بودیم که خیابان‌ها نسبت به سال‌های قبل بسیار تمیزتر بودند. شیرین‌ترین بخش کار، واکنش‌های مردمی است. گاهی صدای بلند یک مغازه‌دار یا عابر را می‌شنویم که با اشتیاق می‌گوید: «دمتون گرم بچه‌های نفس زمین!» شنیدن نام گروه‌مان از زبان مردم، تمام خستگی را از تنمان بیرون می‌کند و این یعنی ما در حافظه شهر ریشه‌دار شده‌ایم.

ما فقط زباله جمع نمی‌کنیم؛ در حال بازسازی مسئولیت اجتماعی هستیم

زیست آوا: اشاره کردید که به دنبال یک جنبش بزرگ‌تر هستید؛ در این باره بیشتر بگویید.
فرهنگی: بله، پویش «نذر زمین» که توسط گروه ما مطرح شد، اکنون در حال گسترش است. اما آرزوی بزرگ ما فراتر از شهر خودمان است. ما خیلی دوست داریم فرصت پاک‌سازی «لب مرز ورود به کربلا» را داشته باشیم. می‌خواهیم این الگوی نظم و نظافت را به جهان اسلام و اماکن زیارتی هدیه دهیم و ثابت کنیم که پاکیزگی، بازتابِ ایمان ماست. آرزوی نهایی ما رسیدن به نقطه‌ای است که دیگر زباله‌ای روی زمین نماند و جامعه خودش تولید پسماند را مدیریت کند.
زیست آوا: سخن پایانی شما برای کسانی که این مسیر را می‌بینند چیست؟
فرهنگی: حرفم در مورد خادمان پنهان شهر است؛ از پاکبان‌ها گرفته تا تکنسین‌های تأسیسات و بچه‌های خدمات شهری که حتی در گرم‌ترین هوا، زیرساخت‌ها را فعال نگه می‌دارند. این‌ها خادمان واقعی شهر ما هستند. درخواست من از مردم این است: وقتی در شهر قدم می‌زنید و زیبایی و نظافت را می‌بینید، فقط تشکر نکنید؛ حتماً برای سلامت و آرامش قلب این خادمان پنهان دعا کنید. این زیباترین قدرشناسی است.

زیست آوا: نقدی که به مدیریت‌های پسماند در این مراسم‌ها دارید چیست؟
فرهنگی: چالش اصلی، شکاف عمیق میان «سخت‌افزار» و «نرم‌افزار» است. مسئولین فقط سطل‌های تفکیک می‌گذارند (سخت‌افزار)، اما از «آموزش» (نرم‌افزار) غافل‌اند. تا وقتی فرهنگ‌سازی نشود، سطل‌ها کارکردی ندارند. ما به دنبال نقد صرف نیستیم، بلکه راهکار می‌دهیم. مثلاً پروژه «قوطی‌های بازیافتی برای فیلتر سیگار» را اجرا کردیم تا نشان دهیم حتی کوچک‌ترین پسماند هم نیاز به مدیریت دارد. ما منتقد پویش‌های فصلی و نمایشی هستیم؛ هدف ما ایجاد یک «فرهنگ پایدار» است، نه پروژه‌هایی که با بودجه تمام می‌شوند و می‌روند.

آرزوی ما روزی است که دیگر زباله‌ای روی زمین نماند.