فارس _ زیست آوا _ بهره‌برداری‌های غیراصولی، قاچاق بی‌رویه و خام‌فروشی ۷۰ درصدی، ذخایر ارزشمند گیاهان دارویی استان فارس نظیر آنغوزه، باریجه و آویشن کوهی را با کاهش ۶۰ درصدی جمعیت و خطر جدی انقراض مواجه کرده است.

به گزارش زیست‌آوا، گستره وسیع مراتع و تنوع اقلیمی فارس، این استان را به یکی از رویشگاه‌های مهم گیاهان دارویی کشور تبدیل کرده است؛ اما برداشت زودهنگام و غیراصولی، قاچاق، چرای بی‌رویه و کمبود زیرساخت‌های فرآوری، ذخایر ارزشمند گیاهی استان را با خطر کاهش شدید جمعیت و حتی انقراض مواجه کرده است.

استان فارس با بیش از ۱۱ میلیون هکتار مرتع و تنوع قابل‌توجه آب‌وهوایی، میزبان صدها گونه گیاهی دارای خواص دارویی است. گونه‌هایی چون آنغوزه، باریجه، وشاء، زیره سیاه، آویشن کوهی، مریم‌گلی، شیرین‌بیان، کتیرا، کنگر و گل نرگس، بخشی از این سرمایه طبیعی به شمار می‌روند؛ سرمایه‌ای که علاوه بر ارزش اکولوژیک، ظرفیت اقتصادی و دارویی بالایی نیز دارد.

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند بهره‌برداری خارج از ظرفیت رویشگاه‌ها، برداشت پیش از رسیدن گیاه به مرحله تولید بذر و آسیب به بخش‌های زایشی، چرخه طبیعی بازسازی بسیاری از گونه‌ها را مختل کرده است. این مسئله درباره گونه‌هایی مانند آنغوزه و باریجه که برای رسیدن به مرحله بلوغ به چند سال زمان نیاز دارند، اهمیت بیشتری دارد.

بر پایه اعلام برخی کارشناسان حوزه منابع طبیعی، جمعیت تعدادی از گونه‌های دارویی فارس در دو دهه گذشته کاهش چشمگیری داشته است. آویشن کوهی، انار شیطان، مور تلخ، مور خش، مریم‌گلی و آنغوزه از جمله گونه‌هایی هستند که در برخی رویشگاه‌ها با افت جمعیت روبه‌رو شده‌اند.

خام‌فروشی؛ تهدیدی برای اقتصاد و حفاظت

در کنار فشار بر رویشگاه‌ها، نبود صنایع فرآوری و بسته‌بندی مناسب نیز زنجیره ارزش گیاهان دارویی فارس را ناقص کرده است. بخش زیادی از محصول برداشت‌شده به‌صورت خام از استان خارج می‌شود و پس از فرآوری، با ارزش افزوده بیشتر به بازار بازمی‌گردد.

بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی بخش کشاورزی فارس، حدود ۷۰ درصد گیاهان دارویی تولیدی استان به شکل خام صادر می‌شود. این روند، افزون بر خروج ارزش افزوده و فرصت‌های اشتغال از منطقه، می‌تواند انگیزه برداشت بیشتر از طبیعت را نیز افزایش دهد؛ زیرا بهره‌بردار محلی سهم محدودی از سود نهایی محصول دریافت می‌کند.

کارشناسان معتقدند توسعه واحدهای کوچک و متوسط فرآوری، تولید عصاره، اسانس، داروهای گیاهی و بسته‌بندی استاندارد، می‌تواند فشار برداشت از رویشگاه‌های طبیعی را کاهش دهد و هم‌زمان درآمد پایدارتری برای جوامع محلی ایجاد کند.

حفاظت تنها با برخورد قضایی ممکن نیست

اگرچه اجرای قوانین حفاظتی و برخورد با تخریب، تصرف اراضی ملی و برداشت غیرمجاز ضروری است، اما متخصصان محیط‌زیست تأکید دارند که حفاظت موفق، بدون مشارکت مردم محلی و درنظر گرفتن معیشت آنان امکان‌پذیر نیست.

بسیاری از ساکنان مناطق روستایی و مرتعی، بخشی از درآمد خود را از برداشت گیاهان دارویی تأمین می‌کنند. از این‌رو، آموزش روش‌های برداشت پایدار، تعیین زمان و میزان مجاز برداشت، مشارکت بهره‌برداران در احیای رویشگاه‌ها و ایجاد درآمدهای جایگزین، باید در کنار نظارت قانونی دنبال شود.

احیای عرصه‌های تخریب‌شده از طریق بذرکاری، کشت گونه‌های در معرض تهدید، حفاظت از پایه‌های مادری و استقرار طرح‌های مرتعداری تلفیقی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به بازسازی ذخایر ژنتیکی گیاهان دارویی فارس کمک کند.

ضرورت مدیریت علمی رویشگاه‌ها

مدیران منابع طبیعی فارس اعلام کرده‌اند که در استان بیش از یک‌هزار و ۸۰۰ طرح مرتعداری فعال است که بخشی از آن‌ها به کشت و بهره‌برداری از گیاهان دارویی اختصاص دارد. با وجود این، استمرار بهره‌برداری از این ظرفیت نیازمند پایش مستمر رویشگاه‌ها، ثبت دقیق میزان برداشت و برنامه‌ریزی بر پایه توان اکولوژیک هر منطقه است.

گیاهان دارویی فارس فقط یک محصول اقتصادی نیستند؛ آن‌ها بخشی از تنوع زیستی، ذخایر ژنتیکی و سازوکار طبیعی حفاظت از خاک و آب در مراتع استان محسوب می‌شوند. از دست رفتن این گونه‌ها، علاوه بر محدود کردن فرصت‌های اقتصادی آینده، می‌تواند فرسایش خاک، افت کیفیت زیستگاه‌ها و کاهش تاب‌آوری اکوسیستم‌های مرتعی را تشدید کند.

حفاظت از این «طلای سبز» زمانی امکان‌پذیر است که بهره‌برداری، فرآوری، نظارت و مشارکت جوامع محلی در یک برنامه منسجم و علمی کنار هم قرار گیرند.