نویسنده: فاطمه باقری |مدیرمسئول خبرگزاری زیست‌آوا

کوچ پرندگان مهاجر، دقیق‌ترین تقویم زنده زمین است؛ کریدوری طبیعی که میلیون‌ها سال بدون مرزهای جغرافیایی برقرار بوده است. اما آنچه امروز مسیر این پروازهای چندهزار کیلومتری را تهدید می‌کند، تنها خشکسالی‌های دوره‌ای نیست؛ بلکه مسدود شدن ساختاریِ ایستگاه‌های بین‌راهی در اثر خشک‌سازی تالاب‌ها، آلودگی نوری، دکل‌های انتقال نیرو و تورهای شکار غیرمجاز است. یادداشت حاضر به بررسی ضرورت حفاظت از کریدورهای پروازی به عنوان زیرساخت‌های زنده زیست‌محیطی می‌پردازد.

روز جهانی پرندگان مهاجر نباید به فرصتی برای تکرار توصیف‌های شاعرانه از زیبایی پرواز تبدیل شود. واقعیت روی زمین صریح و غیرقابل انکار است: ایران در یکی از مهم‌ترین مسیرهای مهاجرتی پرندگان (کریدور پروازی اوراسیا-آفریقا) قرار دارد، اما زنجیره زیستگاهی این پرندگان در پهنه‌های تالابی و ساحلی کشور به شدت از هم گسیخته است.

وقتی تالاب‌های محوری کشور از میانکاله و فریدونکنار در شمال تا هورالعظیم، بختگان و پریشان در جنوب و مرکز، با بحران کاهش حق‌آبه، واردات پساب‌های صنعتی و بارگذاری ناپایدار کشاورزی مواجه می‌شوند، پرنده مهاجر در میان راه «بی‌مأوا» می‌ماند. پرنده‌ای که انرژی ناچیزی برای طی مسافت‌های طولانی ذخیره کرده، وقتی با یک بستر خشک یا پهنه آلوده روبرو می‌شود، شانسی برای بازگشت یا زادآوری ندارد.

توسعه بدون آمایشِ زیرساخت‌های شهری و صنعتی نیز چالش دیگری را رقم زده است. آلودگی نوری کلان‌شهرها، خطوط فشار قوی برق در مسیرهای فرود، و توسعه بی‌رویه توریسم ناپایدار در مناطقی مانند جزایر خلیج‌فارس، مسیریابی غریزی پرندگان را مختل کرده است. از سوی دیگر، مسئله صید و شکار غیرمجاز به روش‌های سنتی و صنعتی در برخی مناطق، عملاً این ایستگاه‌ها را به سیاهچاله زیستگاهی بدل کرده است.

حفاظت از پرندگان مهاجر، گزینه‌ای فانتزی یا لوکس نیست؛ این پرندگان حلقه حیاتی کنترل آفت‌ها، توزیع بذرها و پایش سلامت اکوسیستم‌های آبی هستند. دیپلماسی زیست‌محیطی منطقه، تخصیص واقعی حق‌آبه تالاب‌ها و حفاظت هوشمند از کریدورهای پروازی، تنها راه جلوگیری از قطعی شدن این مسیرهای چندمیلیون‌ساله است.

فاطمه باقری