پرونده «شجره خراسان، کشف‌رود زنده» | قسمت سوم: زخم‌های خاموش

خبرنگار علمی: ایمان شریعتی

در حالی که در قسمت پیشین از «روزگار آبادانی» کشف‌رود گفتیم، امروز این شریان حیاتی خراسان با بحرانی چندلایه دست‌وپنج نرم می‌کند. از ورود پساب‌های تصفیه‌نشده صنعتی و انسانی تا فشار بی‌امان بر آبخوان دشت مشهد؛ کشف‌رود امروز به جای زندگی‌بخشی، با زخم‌های عمیق اکولوژیک روبروست.

کشف‌رود در بخش‌هایی از مسیر خود، دیگر سیمای یک رودخانه طبیعی و پویا را ندارد. کاهش جریان طبیعی آب، ورود فاضلاب و پساب، انباشت زباله در حاشیه رودخانه و تغییر کاربری اراضی پیرامونی، کیفیت زیستی این بستر آبی را تحت فشار قرار داده است. آبی که زمانی در پیوند با کشاورزی، سکونت و حیات دشت مشهد معنا داشت، اکنون در برخی نقاط به مسیر انتقال آلاینده‌ها تبدیل شده است.

پساب‌های شهری، صنعتی و کشاورزی، هر یک می‌توانند حامل ترکیبی از مواد آلی، میکروبی، شیمیایی و فلزات سنگین باشند. ورود کنترل‌نشده یا ناکافی‌تصفیه‌شده این جریان‌ها به رودخانه، تنها یک مسئله ظاهری مانند تغییر رنگ یا بوی آب نیست؛ این آلودگی می‌تواند زنجیره‌ای از اثرات را بر خاک‌های حاشیه‌ای، پوشش گیاهی، جانوران وابسته به رودخانه و سلامت انسان ایجاد کند.

نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که آب رودخانه یا رسوبات آلوده آن، در تماس با اراضی کشاورزی قرار گیرد. آبیاری با آب نامطمئن می‌تواند کیفیت خاک را در بلندمدت تغییر دهد و آلاینده‌ها را به چرخه تولید محصولات وارد کند. در چنین وضعیتی، مسئله کشف‌رود فقط حفاظت از یک رودخانه نیست؛ موضوع، امنیت غذایی، سلامت عمومی و آینده معیشت بخشی از ساکنان دشت مشهد است.

از سوی دیگر، فشار بر منابع آب زیرزمینی دشت مشهد، توان طبیعی منطقه را برای تحمل بحران کاهش داده است. افت آبخوان‌ها، کاهش حقابه‌های محیط‌زیستی و خشکی تدریجی بخش‌هایی از بستر رودخانه، قدرت خودپالایی کشف‌رود را پایین می‌آورد. رودخانه‌ای که جریان کافی ندارد، توان کمتری برای رقیق‌سازی و تجزیه طبیعی آلاینده‌ها خواهد داشت؛ بنابراین هر ورود آلاینده‌ای می‌تواند اثر شدیدتر و ماندگارتری بر اکوسیستم بگذارد.

زخم‌های کشف‌رود تنها با پاک‌سازی مقطعی حاشیه رودخانه درمان نمی‌شود. مدیریت مؤثر این بحران نیازمند پایش مستمر کیفیت آب، کنترل دقیق منابع ورود پساب، تکمیل و ارتقای تصفیه‌خانه‌ها، جلوگیری از تخلیه غیرمجاز فاضلاب، حفاظت از حریم رودخانه و انتشار شفاف داده‌های محیط‌زیستی است. بدون این اقدامات، کشف‌رود همچنان هزینه توسعه بی‌برنامه و کم‌توجهی به طبیعت را پرداخت خواهد کرد.

کشف‌رود هنوز بخشی از حافظه طبیعی خراسان است؛ اما این حافظه، امروز به مراقبت، پاسخ‌گویی و تصمیم‌های عملی نیاز دارد. پرسش این است: آیا پیش از آن‌که این رودخانه به یک کانال آلوده و خاموش فروکاسته شود، برای بازگرداندن حق حیات آن اقدام خواهیم کرد؟